Kilka słów o zachowku – czym jest, jak go obliczyć i czy można go zmniejszyć?

Czym jest zachowek?

 Zachowek to instrument prawny mający na celu ochronę najbliższych osób dla spadkodawcy. Jest to uprawnienie bliskich krewnych spadkodawcy (dzieci, wnuków, rodziców, małżonka) do żądania zapłaty określonej kwoty od osób, które nabyły prawa do spadku. Zatem jeżeli dziecko, wnuk, rodzic lub małżonek zostali pominięci przez spadkodawcę mają prawo dochodzić roszczenia o zachowek.

Jak obliczyć wysokość zachowku?

Zachowek to ułamkowa część udziału spadkowego, który przysługiwałby uprawnionemu, gdyby był powołany do dziedziczenia. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni (nie ukończył 18 lat), to zachowek wynosi 2/3 wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym. W pozostałych przypadkach jest to 1/2 wartości wspomnianego udziału spadkowego.

Czy można zmniejszyć wysokość zachowku i w jaki sposób?

Istnieje możliwość zmiarkowania wysokości żądanego zachowku. Jest kilka sposobów jego ograniczenia. Oto przykładowe:

  • wykazanie sprzeczności żądania z zasadami współżycia społecznego np. uprawniony nie interesował się zmarłym, źle go traktował, postępował wbrew powszechnie przyjętym normom itp.,
  • żądanie obniżenia odsetek od zachowku,
  • kwestionowanie wartości przedmiotów stanowiących podstawę do wyliczenia
    wysokości zachowku,
  • kwestionowanie wysokości ułamka celem ustalenia zachowku (1/2 zamiast 2/3),
  • rozliczenie nakładów poczynionych na majątek spadkodawcy

Sprzeczność́ z zasadami współżycia społecznego

Sprzeczność́ z zasadami współżycia społecznego żądania pełnej sumy zachowku zachodzi wówczas, gdy w świetle reguł lub wartości moralnych powszechnie społecznie akceptowanych żądanie zapłaty należności z tytułu zachowku musi być́ ocenione negatywnie. Sąd Najwyższy dopuścił możliwość́ obniżenia wysokości zachowku na podstawie art. 5 k.c. ze względu na szczególne okoliczności występujące w relacjach miedzy uprawnionym do zachowku a zobowiązanym do jego zapłaty, a więc gdy z wyjątkowych przyczyn dotyczących okoliczności leżących po stronie tych osób, przyznanie zachowku w pełnej wysokości naruszałoby zasady współżycia społecznego. W takich sytuacjach jedynie zastosowanie art. 5 k.c. pozwala na uczynienie zadość́ społecznemu odczuciu sprawiedliwości, sprzeciwiającemu się̨ przyznaniu pełnej należności z tytułu zachowku, a wyjątkowo zachowku w ogóle, osobie, co do której istnieją̨ podstawy do uznania jej za niegodną dziedziczenia lub istniały podstawy do jej wydziedziczenia.

Także w niektórych okolicznościach, sytuacja majątkowa i osobista zobowiązanego do zapłaty zachowku i uprawnionego do zachowku może pozwolić na zmniejszenie wysokości zachowku.

Jakie zachowanie uprawnionego do zachowku może zostać zakwalifikowane jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego?

– niewłaściwe zachowanie uprawnionego względem spadkodawcy

– nieutrzymywanie kontaktów ze spadkodawcą

– brak pomocy w chorobie, brak opieki

Nie można gratyfikować postępowania, które w sposób oczywisty stoi w opozycji do reguł wyrażonych w kodeksie rodzinno-opiekuńczym, statuujących obowiązek alimentacyjny zstępnych wobec wstępnych, a to dzieci wobec rodziców.

Obniżenie odsetek

Na wysokość zachowku mają wpływ odsetki za opóźnienie, które osoba zobowiązana do zapłaty zachowku musi zapłacić. Orzecznictwo sądów w tej kwestii nie jest jednolite, a sądy w praktyce w różny sposób określają termin wymagalności roszczenia o zachowek. A to właśnie od tego terminu będą należne odsetki za brak terminowej zapłaty.

Zgodnie z orzecznictwem sądów zachowek staje się wymagany, winien być zapłacony w jednym ze wskazanych terminów:

  1. od dnia wezwania zobowiązanego do zapłaty zachowku,
  2. od daty ogłoszenia testamentu,
  3. od chwili określenia przez sąd wysokości zachowku według cen z daty orzekania o wysokości zachowku,
  4. od chwili stwierdzenia nabycia spadku.

Im późniejszy termin wymagalności roszczenia o zachowek tym niższe odsetki zapłaci zobowiązany.

Kwestionowanie wartości przedmiotów wchodzących w skład spadku

 Osoba uprawniona do zachowku obowiązana jest wskazać konkretną kwotę należnego jej zachowku obliczoną w oparciu o majątek, który wchodzi w skład spadku. Kwoty te najczęściej są zawyżone, zarówno w przypadku wartości nieruchomości, jak i innych przedmiotów majątkowych. W trakcie postępowania sądowego wartość wszystkich (lub przynajmniej istotnych przedmiotów powinna zostać ustalona przez biegłego, jeśli strony nie pozostają zgodne co do tej wartości.

Kwestionowanie wysokości ułamka

Wysokość zachowku ustalona jest jako ½ wartości udziału spadkowego przypadającego przy dziedziczeniu ustawowym lub 2/3 tego udziału, gdy uprawniony do zachowku jest małoletni lub trwale niezdolny do pracy. W celu obniżenia wysokości zachowku możliwe jest dowodzenie, że uprawnionemu nie należy się wyższy zachowek. O ile w przypadku małoletniości będzie decydował wiek uprawnionego w chwili otwarcia spadku i jest to w zasadzie niepodważalne, to w przypadku trwałej niezdolności do pracy istnieje wiele argumentów umożliwiających jej podważenie.

Rozliczenie nakładów

Często zdarza się, że spadkobierca poczynił nakłady finansowe na majątek spadkodawcy.
Dla przykładu dokonał remontów, napraw w mieszkaniu stanowiącym własność spadkodawcy, które to następnie nabył w drodze dziedziczenia. W takiej sytuacji zobowiązany do zapłaty zachowku ma prawo domagać uwzględnienia wysokości nakładów przy ustalaniu wysokości należnego zachowku.